Malo poznata priča o Srbima koji su živeli u Istočnom Berlinu

Foto: privatna arhiva
452

Kada su 8. maja 1945. godine velike sile, SSSR, SAD i Velika Britanija, na konferenciji u Jalti podelile su Nemačku na četiri okupacione zone, od bivšeg Rajha napravili su dve nezavisne države. Krajem maja 1949. stvorena je zapadna, Savezna Republika Nemačka, već oktobra iste godine istočna, Nemačka Demokratska Republika.

Nova NDR država bila je komunistička i socijalistička zemlja od 1949. do 1990. godine. Teritorijalno je bila manja od Zapadne Nemačke i imala je 19 miliona stanovnika u vreme osnivanja. Na prostoru Istočne Nemačke živeli su Lužički Srbi kao nacionalna manjina, Srbi poznati kao pleme Vendi.
Berlin, glavni grad Nemačke Demokratske Republike bio je zapravo sovjetski sektor Berlina. U njega su već pedesetih godina prošlog veka počeli da se doseljavaju prvi modreni Srbi iz Jugoslavije. Svedok ovih događaja bio je Ivan Ivanji, političar, pisac i prevodilac, koji je u eseju “Ustanak nemačkih radnika” opisao život u NDR-u:

“Krenuo sam na put u NDR da kao novinar lista “Omladina” pišem reportaže iz te zemlje. Pasoš sam dobio na preporuku Centralnog komiteta Narodne omladine Jugoslavije. U mom prtljagu nalazili su se dvopek, salama i nekoliko kutija “zdenka” sira. Tog 17. juna 1953. godine na televiziji su prikazivali sovjetske tenkove kako tutnje kroz istočni Berlin i gone protivnike režima koji su protestovali na ulicama. Bila je to prva pobuna protiv staljinističkog sistema u jednoj istočnoevropskoj zemlji, svega tri meseca posle smrti samog Staljina. Istočna Nemačka je bila zemlja u kojoj su Fakultet stranih jezika i tajnu školu Kominterne u Kušnarenkovu pohodili i tu studirali Titov sin Žarko Broz i kćerka Dolores Ibaruri La Pasionarije”.

Foto: privatna arhiva

JUGOSLOVENSKI KLUB

Zvanično Jugoslavija je priznala Nemačku Demokratsku Republiku i uspostavila diplomatske odnose sa njom 15. oktobra 1957. Prvi ambasadori Jugoslavije u Istočnom Berlinu bili su slovenačke diplomate Mitja Vošnjak, političar, novinar, pisac i komunistički urednik i Bojan Polak Stjenka, sportista, partizan, narodni heorj Slovenije. U vreme njihovih mandata, do kraja šezdesetih glavni grad Berlin imao je oko 670.000 žitelja.

Prvi Srbi u NDR bili su diplomatski službenici. Jedan od njih, Milan Predojević bio je poslednji ambasador SFRJ u Istočnom Berlinu. Službovao je u Nemačkoj u četiri navrata: u Istočnom Berlinu od 1967. do 1971. godine, kao ataše za štampu Ambasade SFRJ u NDR. I potom u Istočnom Berlinu od 1986. do 1990. godine, kada je NDR ugašena.

Milan Predojević je rođen 1936 godine u Sanskom Mostu. Bio je ratno siroče. Studirao je u Zagrebu. Došao je u Beograd u Ministarstvo spoljnih poslova i postao karijerni diplomata. Tokom službe u Istočnom Berlinu zgrada ambasade SFRJ se nalazila u Albreth štrase broj 26. Jugoslovensko diplomatsko prisustvo u Istočnom Berlinu davalo je zemlji priličan značaj. Ambasada SFRJ u tom delu grada imala je neku vrstu otvorene menze, koja je pekla ćevapčiće, gde su i druge diplomate dolazile da razmenjuju informacije.

– Jugoslovenska ambasada je bila berza informacija Istoka i Zapada – priznaje novinar i dopisnik Dušan Reljić, koji je radio i u Istočnom Berlinu.

Predojević se sa suprugom doselio 1967. godine u Istočni Berlin. Tu je rođen njihov sin Bojan Predojević 1969. godine.

” Živeo sam samo prve dve godine u Istočnom Berlinu. Posle smo se preselili u Bon, gde sam išao u obdanište i osnovnu školu. Vratili smo se u Istočni Berlin 1986. godine, gde sam završio Gimnaziju i potom upisao studije ekonomije”, priča sin Bojan Predojević.

U Istočnom Berlinu je postojala mala jugoslovenska kolonija, koju je činilo oko 150 porodica državnih službenik, a diplomata i privrednika. U Istočnom Berlinu su bila predstavništva svih najvećih jugoslovenskih preduzeća, od kojih su najpoznatija bila preduzeća “Geneks”, “Astra”, “Ineks”, “Hempro”.
Shodno bilatelarnim ugovorima o privrednoj i kulturnoj saradnji, mnogi Srbi i Jugosloveni su radili u Istočnom Berlinu. Beogradski profesor Živorad Baralić sa Ekonomskog fakulteta je više puta bio na specijalizaciji i stručnom usavršavanju u Zapadnom i Istočnom Berlinu. Baralić je krajem šezdesetih godina bio predsednik Odbora za osnivanje Kluba jugoslovenskih građana u Istočnom Berlinu, a kasnije i predsednik Jugoslovenskog kluba u DDR. Ovo udruženje Jugoslovena u Istočnom Berlinu osnovano je pri Ambasadi Jugoslavije i njegovi članovi su, uglavnom, bili državni službenici i predstavnici na radu u Istočnoj Nemačkoj.

Arhitekta Selman Selmanović je, na primer, radio na obnovi porušenog Berlina i u istočnom delu grada projektovao i gradio najveći stadion.

Profesor Toma Savica, koji je rođen 1951. u Srbiji, studirao je germanistiku studirao u Beogradu i Istočnom Berlinu. Bio je prevodilac prvog dela Goethovog ‚Fausta’na srpski, kao i dela Wernera Haftmanna, Milana Ivanovića, Bernharda Rupprechta/Maxa Hirmera, Wolfganga Eschkera i Lothara Altmanna. Preminuo je u Beogradu 2009. godine.
Među Srbima u Istočnom Berlinu bili su novinari, inače, dopisnici jugoslovenskih medija – Božidar Dikić i Miroslav Stojanović iz “Politike”, Đorđe Milošević iz Tanjuga, Nikola Živković, kao i Mihajlo Kovač iz Televizije Beograd.

DETAŠIRANI RADNICI I GASTARBAJTERI

U Istočnu Nemačku su iz SFRJ na privremeni rad dolazili samo tzv. detaširani radnici.
– Naša preduzeća su slala samo neophodne radnike i stručnjake na rad, koji su bili strogo evidentirani i pod kontolom vlasti NDR. Družili su se na proslavama Dana republike 29. novembra i drugih državnih praznika u jugoslovenskoj ambasadi. Za nas mlade nije postojala Jugoslovenska škola – seća se Bojan Predojević, danas predstavnik nemačke kompanije u Srbiji.
Krajem sedamdesetih u Istočni Berlin dolaze i prvi naši radnici na privremenom radu. Bilo ih je oko hiljadu u celoj Istočnoj nemačkoj, a najviše u prestonici Berlinu.
Za neke Srbe istočni deo grada bio je samo usputno stajalište na putu ka zapadnom Berlinu. Takav slučaj je sa Milivojem Lekovićem, poreklom iz Nove Varoši, koji se davne 1978. godine našao u Istočnoj Nemačkoj. Milivoje je rođen 1957. godine u porodici Jelenka i Dušanke Leković. Završio je metalostrugarsku školu i zaposlio s eu fabrici “Goša”.

“Krajem sedamdesetih otišao sam na rad u Branderburg, koji se nalazio u Istočnoj Nemačkoj. Radio sam kao monter firme “Goša” iz Srbije na radu u Stadt Brandenburg. Njegova devojka Renata Vasiljeva, rođena je 1959. godine imala je državljanstvo NDR. Renata je u Sofiji završila Državnu koreografsku školu. U Istočni Berlin je došla sa roditeljima 1977. godine. Radila je u operi i teatru Staatstheater Brandenburg.
– Nakon nekog vremena odlučili smo da se venčamo, za šta je meni kao Nemici po majci trebalo odbrenje države Istočne Nemačke – seća se tadašnjih muka i danas Renata Leković”, priča Milivoj Leković.

Naime, ona je podnela državi zahtev za venčanje za stranca, Srbina iz Nove Varoši, ali je bila odbijena.
– Morala sam da piše pismo Erihu Honekeru, predsedniku Istočne Nemačke, da bi pritisnuo državnu administraciju da uzme moj zahtev za venačanje ponovo na razmatranje i odobre mi brak sa strancem – priča Renata Leković.
Čim su se venčali i Milivoje i Renata su počeli da planiraju kako da napuste Istočni Berlin i odsele se u zapadni deo grada.

“Odlučili smo da se 1981. godine uselimo u Zapadni Berlin. Krenuli smo zajedno automobilom do Nirnberga, a Renata je odatle avionom, a ja kolima do Berlina. Dobio sam posao u Borsigwerke, a moja žena kao koreograf u Deutsche Oper”, kaže Milivoje Leković.

I Ilija Hadži Malinić bio je jedan od retkih Srba koji je punih pet godina živeo i radio u Istočnoj Nemačkoj.
– Rođen sam 1959. godine u Dragočaju kod Banja Luke. Završio sam srednju metalsku školu kao alatničar. Radio sam u Mariboru u preduzeću „Hidromontaža“. Posao me vodio po gradilištima svuda po svetu, tako da sam 1984. godine stigao u Istočnu nemačku. u NDR sam radio na gradilištima i fabrikama od Kotbusa do Berlina.
Gospodin nam je priznao da je kao jugoslovenski radnik, Srbin i stranac dosta pristojno živeo u NDR. Platu je dobijao od svog jugoslovenskog preduzeća. Kao stranac bio je donekle izolovan od žitelja NDR i imao je mnogo bolji standard od njih. Ilija Hadži Malinić nije bio opterećen činjenicom da radi u odeljenoj državi Istočnoj Nemačkoj.

“U januaru 1989. dolazim u Zapadni Berlin da radim u firmi „Borsigverke“. Odmah sam se angažovao da volonterski radim za SPC i srpska društva, pre svega za SKUK. Bio sam član crkvenog saveta pri hramu Svetog Save u Berlinu. U više navrata sam bio i kum Hramove slave, kao i kum Svetosavske proslave.
Ilija Hadži Malinić je potom bio predsednik Srpskog društva „Berlin“, koje nije više aktivno”, govori Ilija Hadži Malinić.

SRPSKI VINETU

Srbima na radu u Istočnom Berlinu NDR bila prva stanica ka putu u Zapadnu Nemačku na rad. Neki od njih su par godina proveli u Istočnom Berlinu, pre nego su prešli u zapadni deo grada da budu gastrabajteri.
Jugosloveni i Srbi su imali privilegiju da mogu da prolaze stogo kontrolisane prelaze i idu iz istočnog u zapadni deo grada i natrag. A kada bi krenuli automobilom na godišnji odmor u SFRJ, morali su čak tri puta da prelaze granicu dve nemačke države. Evo kako je radnik Đuro Plavšić doživeo podeljenu Nemačku.
“Ja sam kao Jugosloven mogao svaki dan sa tom vizom da se krećem na relaciji zapad-istok Berlina, ali zapadni Nemci to nisu mogli. Morali su da pišu mobu za dobijanje izlazne i ulazne vize. U molbi bi navodili svoj razlog za posetu Istočnom Berlinu, kod koga idu, kojom trasom planiraju da putuju i koliko dugo će ostati. Potom bi čekali na odgovor na molbu i po nekoliko nedelja. Nekim zapadnim Nemcima bi ulazak u istočni deo grada bio odobren, a nekima ne. Građani NDR nisu mogli nigde da idu na zapad, pa ni u zapadni deo Berlina. Njima je bilo zabranjeno i da gledaju zapadne televizije, da slušaju zapadne radio stanice i da čitaju zapadno-nemačke novina”, napominje Plavšić.

Žitelji Zapadnog Berlina nisu mnogo bili ljubazni prema strancima, naročito ne prema onim koji dolaze sa Istoka. Smatraju da su oni krivi zbog položaja u kome se nalaze. Oni su u nekoj vrsti geta. Živeli su na skučenom prostoru, izolovani sa istočne strane zidom, a sa zapadne teritorijom Nemačke DR.

“Najpoznatiji Srbin u Istočnom Berlinu bio je glumac Gojko Mitić, koji je tamo živeo i radio, odnosno snimao filmove o Indijancima i kaubojima”, rekao nam je bivši istočno-berlinski đak Bojan Predojević.

“Karijera Gojka Mitića iz Istočnog Berlina nikada ne pada u zaborav. Gojko Mitić je napravio značajnu karijeru u nekadašnjoj istočnoj, a kasnije i u ujedinjenoj Nemačkoj. Najpoznatiji je po ulogama Indijanaca u avanturističkim filmovima šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog veka. Gojko Mitić ne živi u prošlosti, ali je zadivljujuće koliko je ona prisutna u njegovom sadašnjem životu”, kaže novinarka Biljana Božin.
Rođen je u Strojkovcu kod Leskovca 1940. godine. Kao mladić Mitić se bavio različitim sportovima: gimnastikom, fudbalom, veslanjem, džudom i mačevanjem. Po završenoj gimnaziji preselio se u Beograd i upisao na Visoku školu za fizičku kulturu. Zahvaljujući svom izgledu i veštini u više sportskih disciplina, filmsku karijeru započeo je kao kaskader u jugoslovenskim filmovima a onda je, na poziv glavnog filmskog studija u Demokratskoj Republici Nemačkoj, otišao u Berlin.

Odskočna daska za Mitića bio je film “Sinovi velike medvedice” (Die Söhne der großen Bärin, 1966), njegova prva glavna uloga. Tokom sledećih godina nastavio je da tumači likove Indijanaca i postao veoma popularna i omiljena ličnost u Nemačkoj, što je i dan-danas.

Zapad je imao Pjera Brisa, Istok Gojka Mitića. Iako nije snimio nijedan film kao Vinetu, nego je tek kasnije u istoimenoj predstavi u Bad Zegebergu nasledio Brisa u toj ulozi narednih 15 godina, Mitić je za sva vremena dobio nadimak „Vinetu Istoka“, koji samo delimično odgovara njegovom glumačkom opusu.

“Najveću popularnost i slavu sam doživeo u ulogama Indijanaca, koji su zaista postojali u prošlosti, poput poglavica Tekumseh i Osceola, i koji su se istinski borili protiv američke najezde”, otkriva nam Gojko Mitić.

Zbog toga su se u DDR-u radovali svakom novom Gojkovom filmu kao što su se radovali Božiću. Dok je Zapad uživao u Džon Vejnu, Pjer Brisu i špageti-vesternima, na Istoku su hit bili nemački DEFA-filmovi o Divljem zapadu, u kojima su Indijanci bili pozitivni likovi, a kauboji agresori. Bila je to slatka osveta kapitalizmu sa one strane gvozdene zavese.
Deo svoje umetničke karijere i režiserka Mira Erceg je gradila u pozorištima Istočnog Berlina.

OTKAZ SRBIMA

Posle rušenje Belrinskog zida 9. novembra 1989. godine mnogi istočni nemci su prešli na zapad, zbog čega je privreda NDR doživela kolaps. Taj trenutak bio je loš za Jugoslovene i Srbe na radu u NDR, jer su ostali bez posla.
Za strane radnike u DDR-u su nastupila čudna vremena. Iako građani Jugoslavije nisu spadali u tzv. ugovorne radnike koji su iz socijalističkih zemalja poput Kube ili Vijetnama odlazili na rad u DDR, i za njih se stvar promenila. Ugovorni radnici su ubrzo morali napustiti ujedinjenu Nemačku, a slično je bilo i s predstavnicima stranih predstavništava. Jugoslovenski klub u Istočnoj Nemačkoj i Istočnom Berlinu je ugašen. Jugosloveni i Srbi su vraćeni kućama. Oni spretniji prešli su da žive u Zapadni Berlin.

Marko Lopušina

Izvor Naši u svetu
Takođe će vam se svideti

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Accept Read More